به گزارش مشرق، جنگها تنها انسانها را قربانی نمیکنند. زیستگاههای طبیعی و حیاتوحش و زنجیرههای غذایی قربانیان بی صدای جنگ اند که اگر آسیب ببینند در هیچ آماری ثبت نمیشوند؛ انفجارها، لرزشهای شدید زمین، آلودگی صوتی مداوم، آتشسوزیهای ناشی از بمباران و آلودگیهای شیمیایی میتوانند سبب ترک زیستگاه، مرگ مستقیم حیوانات، کاهش موفقیت زادآوری و حتی انقراض محلی برخی گونهها شوند.
پرندگان شکاری، بهویژه گونههای حساسی مثل شاهین و بالابان که در صخرهها و ارتفاعات لانه میسازند، از آسیبپذیرترین گروهها به شمار میروند. صداهای مهیب و نور شدید انفجارها میتواند پرندگان بالغ را وادار به ترک لانه کند و در نتیجه تخمها یا جوجهها بر اثر افت دما تلف شوند؛ همچنین، موجگرفتگی، استرس شدید و تغییر در دسترسی به طعمه از جمله پیامدهای غیرمستقیم جنگ بر زندگی پرندگان و حیات وحش هستند.
مناطق کوهستانی اغلب بهعنوان پناهگاههای ناخواسته برای گونههای حیاتوحش به ویژه پرندگان عمل میکنند زیرا دسترسی محدود انسانها و صیادان، امنیت نسبی برای زادآوری فراهم میآورد اما در زمان جنگ، همین مناطق به کانون تهدید برای پرندگان تبدیل میشوند. مطالعات جهانی نشان دادهاند که درگیریهای مسلحانه میتوانند جمعیت گونههای در معرض خطر را بهطور چشمگیری کاهش دهند و اکوسیستمها را برای سالها مختل کنند.
با این حال، هر مورد خاص نیازمند بررسی میدانی دقیق است زیرا پاسخ گونهها به استرسهای جنگی میتواند بسیار متفاوت باشد. در استان اصفهان، همزمانی جنگ تحمیلی سوم با فصل حساس تخمگذاری و پرورش جوجههای شاهین و بالابان، فرصتی نادر برای ارزیابی مستقیم این تأثیرات فراهم کرد. پژوهشهای بلندمدت میدانی، تنها راه درک واقعی این پیامدها و ارائه راهکارهای حفاظتی مؤثر است آنچه در ادامه میآید، روایت مستند یک پژوهشگر از مشاهدات مستقیم او در قلب این شرایط است. غلامرضا کیامرزی، دامپزشک و پژوهشگر پرندگان شکاری و عضو کمیته تخصصی پزشکان حیات وحش سازمان حفاظت محیط زیست کشور که بیش از دو دهه بر روی گونههای در خطر انقراض شاهین و بالابان کار میدانی انجام میدهد، روایت میکند که چگونه غریزه مادری بر ترس از جنگ غلبه کرد و لانههای پرندگان شکاری بهترین سال زادآوری خود را تجربه کردند.
مشروح گفتگو با این پژوهشگر را در ادامه میخوانید؛
آقای کیامرزی، شما بعد از شروع درگیریها به کوههای اطراف اصفهان رفتید. دقیقاً چه مشاهداتی از آشیانههای پرندگان شکاری داشتید؟
پیش از پاسخ به سوال شما، ذکر این نکته ضروری است که اینجانب به همراه همکاران در مرکز پژوهشگران شاهین زاگرس به طور مستمر و هرساله با اطلاع و همکاری محیط زیست استان اصفهان و همچنین سازمان محیط زیست بر روی جمعیت آماری زادآور گونههای پرندگان شکاری در استان اصفهان و استانهای دیگر بررسی میدانی انجام میدهیم. از جمله کارهای ما بررسی و ثبت جمعیت زادآور دو گونه در خطر انقراض شاهین و بالابان در استان اصفهان در مدت ۱۵ سال است.
در پاسخ به سوال شما باید بگویم امسال شروع جنگ تحمیلی رمضان، دقیقا همزمان با شروع فصل زادآوری یعنی تخمگذاری، خوابیدن بر روی تخم و همچنین بیرون آمدن جوجههای شاهین و بالابان دو گونه در خطر انقراض زادآور و بسیار با اهمیت در استان اصفهان بود و دو لانه یکی بالابان و دیگری شاهین زادآور دقیقا در فاصله کمتر از یک کیلومتری مراکزی بودند که متاسفانه به شدت و به طور مداوم در زمان جنگ بمباران میشد . این دو لانه دقیقا در مجاورت و روبروی مناطق بمبارانشده قرار داشت.
من به سرعت به این فکر فرو رفتم که با توجه به اینکه این دو لانه چندین سال است به طور مداوم از نظر زمان زادآوری، تعداد تخم، تعداد جوجههای سر از تخم درآورده، بزرگشده و از لانه پریده و همچنین سن پرندگان والدین، بیماریها، نوع شکار و همچنین وضعیت آب و هوایی و فراوانی شکار و عوامل جانبی دیگر کاملا تحت نظر هستند. این عوامل ناشی از جنگ چه تاثیری بر روی زادآوری آنها در این سال دارد.
با این شرایط، مهمترین نگرانیتان در مورد این دو لانه چه بود؟
خوشبختانه هر دو جفت نر و ماده هر دو لانه در اول فصل زادآوری و در تمام طول جنگ سالم بودند و هیچگونه مشکل خاصی برای آنها پیش نیامد.
بیشتر حدس ما و ترس ما از بمبارانهای شدید شبانه با صدا و لرزش و نور شدید دقیقا در مقابل لانهها بود که ممکن بود پرنده لانه را ترک کرده و تخمها یا جوجهها به دلیل افت دما خراب و تلف شوند. یا پرنده بالغ لانه را ترک کند و دچار سردرگمی در طول شب با برخورد با موانع و یا حتی صید شاهبوفهای موجود در منطقه شود. و یا حتی بخاطر فاصله کم و مسیر مستقیم و بدون مانع در روبروی انفجار بمبهای سنگین سنگرشکن پرندگان بالغ یا جوجهها دچار موجگرفتگی، یا سکتههای ناگهانی و مرگ شوند و احتمالات دیگری که میتوانست باعث مرگ پرندگان یا جوجهها شود.
طبق مشاهداتی که از آشیانههای پرندگان شکاری داشتید، تعداد جوجهها یا تخمها نسبت به سالهای قبل چقدر تغییر کرده بود؟
نتایج با تصورات ما کاملا متفاوت بود و نشان داد غرایض مادری و عشق مادری به خوابیدن بر روی تخمها و جوجهها و همچنین تهیه غذا توسط والدین برای جوجهها از این عوامل خارجی بسیار قویتر است.
هر دو لانه با توجه به جوان بودن والدین و در اوج سن زادآوری قرار داشتند و با توجه به اینکه سال آبی خوبی هم داشتیم در اوج زادآوری بودند. بطوریکه لانه بالابان برای اولین بار با شش تخم و پنج جوجه که از تخم سر درآوردند و کاملا رشد کردند و لانه را ترک کردند بهترین سال زادآوری را گذراندند و لانه شاهین هم با چهار تخم بارور و چهار جوجه بزرگشده بهترین سال زادآوری را گذراند و ما بار دیگر نتیجه گرفتیم که نمیتوان بر اساس تصورات و یا کلیات پیشبینی و نتیجهگیری کرد.
بطور مثال ما میدانیم جنگ و بمبارانها میتواند اثرات بسیار بدی بر روی محیط زیست و شاید زادآوری، ترک زیستگاهها و یا بطور مستقیم مرگ گونههای حیات وحش داشته باشد اما در این مورد خاص و این دوگونه خاص بر اساس یک کار میدانی و پژوهشی دقیق و مستند و همچنین صرف وقت، هزینه و تلاش بسیار برای بازدیدها و پایشهای مرتب در منطقه جنگی هیچگونه تاثیر منفی بر روی زادآوری این دوگونه دیده نشد.
پایشها را چطور انجام دادید؟ آیا همکاری با سازمان حفاظت محیط زیست یا دانشگاهها انجام شده؟
پایشها از زمان تخمگذاری تا پایان جنگ و همچنین پریدن جوجهها از لانهها بعد آتشبس به طور مداوم و مستمر مثل هرسال اما با جزییات بیشتر و تعداد دفعات پایش بیشتر بعد از هر بمباران ادامه داشت و میتوان گفت تقریبا روزانه یا هر چند روز یکبار به طور مستند انجام گرفت.
تمام پژوهشهای میدانی ما با اطلاع سازمان محیط زیست کشور و معاونت محیط طبیعی و دفتر حیات وحش است. عکسها متعلق به آرشیو خصوصی پژوهشهای میدانی شاهین و بالابان در اصفهان در سالهای مختلف.
شما گفتید مناطق کوهستانی بهخاطر محدودیت دسترسی، پناهگاه پرندگان شده بودند. این حفاظت ناخواسته را چطور ارزیابی میکنید؟ این مناطق چقدر امن ماندهاند؟
مناطق نظامی و حاشیه آنها یکی از مکانهای مناسب زادآوری گونههای پرندگان شکاری است. همچنین به دلایل امنیتی صیادان و قاچاقچیان برای زندهگیری به این مناطق وارد یا نزدیک نمیشوند.
انفجارها علاوه بر لرزش، ممکن است باعث آلودگی صوتی مداوم، آلودگی شیمیایی یا آتشسوزی در پوشش گیاهی شده باشند. ارزیابی شما از این آسیبهای غیرمستقیم چیست؟
در زمان جنگ ما آتشسوزی و یا آلودگی شیمیایی در نزدیکی این لانهها کمتر از ۵۰۰ متری نداشتیم.
به غیر از پرندگان شکاری، این مطالعات وضعیت کدام گونههای زیستی دیگر را دربرمیگیرد؟ چند درصد از زیستگاههای شناختهشده اصفهان تحت تأثیر قرار گرفته؟ آیا شواهدی از جابهجایی اجباری یا مرگ این گونهها دارید؟
این مطالعه صرفا بر روی دو لانه از دو گونه شاهین و بالابان زادآور انجام شده است و هیچ گونه دیگری را پوشش نمیدهد؛ همچنین این تحقیق شامل گونههایی مثل دلیجهها، جغد کوچک، جغد انبار و دیگر گونهها که در ساختمانها یا دکلهای مخابراتی میتوانند لانه کنند و بمباران مستقیم میتواند باعث مرگ مستقیم والدین و جوجهها شود، نمیشود.
در یک تحقیق و پژوهش علمی یک گونه یا گونههای خاص با شرایط محیطی کاملا ذکر شده در نظر گرفته میشود و میتواند در مکانها، زمانها و یا عوامل محیطی دیگر کاملا نتیجه تغییر کند.
بررسی جابجایی لانهها و تغییر جای این پرندگان منوط به پروژه سال دیگر و پایشهای سال دیگر میشود چرا که پرنده نمیتواند در طول فصل زادآوری لانهها را تغییر دهد و جوجهها را جابجا کند اما اگر استرسها شدید باشد ممکن است در سال دیگر این کار را انجام دهد پس نتیجهگیری درباره این موضوع به پژوهش سال دیگر موکول میشود که ما در ادامه این پژوهش قطعا انجام میدهیم.
کارهای پژوهشی و میدانی همیشه بلندمدت و در بازده زمانی سه، پنج، ده، بیست ساله یا بیشتر و بطور مداوم انجام میگیرد تا نتایج قابل اندازهگیری و از نظر آماری قابل تحلیل، تجزیه و تفسیر باشد.
با توجه به ادامه تنشها و همچنین چالشهای اقلیمی اصفهان، آینده پرندگان شکاری و گونههای در معرض خطر مثل یوز در این استان را چطور پیشبینی میکنید؟ چه توصیه عملی به سیاستگذاران دارید؟
ببینید، اینجانب به مدت ۲۰ سال است که به طور مستمر بر روی پرندگان شکاری و خصوصا گونههای در خطر انقراض شاهین و بالابان، به طور تخصصی تحقیق و کار میدانی انجام میدهم. بزرگترین عامل کاهش جمعیت آنها زندهگیری و قاچاق است.
تاکید میکنم، زندهگیری و قاچاق پرندگان شکاری شاهین سرخ، شاهین مدیترانهای و بالابان بزرگترین عامل کاهش جمعیت این سه گونه شاهین زادآور در خطر انقراض در ایران است و در صورتی که بتوان این عامل بعلاوه دزدیدن جوجهها از لانه را متوقف کرد توسط شناسنامهدار کردن و ثبت و حفاظت لانهها و جفتهای زادآور قطعا جمعیت این گونههای باارزش حفظ و جمعیت آنها زیاد میشود.
